Pytania i odpowiedzi

Karta żałoby młodego człowieka

W Polsce średnio co pół godziny dziecko lub nastolatek traci na zawsze jedno z rodziców. Szacuje się, że udział sierot w całej populacji ludzi poniżej 20 roku życia wynosi ok. 400 000 osób. Jeśli uwzględnić  stratę innych bliskich w rodzinie lub najbliższym otoczeniu, liczba dramatów, z jakimi stykają się młodzi ludzie, staje się ogromna. Dziecko, narażone na konieczność zmierzenia się z krańcowo trudnymi dla niego emocjami, przeważnie jest zmuszone radzić sobie z nimi w osamotnieniu. Najbliżsi najczęściej nie umieją lub nie są w stanie pomóc, to samo dotyczy nauczycieli i pedagogów.

KARTA ŻAŁOBY MŁODEGO CZŁOWIEKA to umieszczony w kilkunastu zdaniach zestaw najważniejszych praw młodych ludzi, którzy stracili najbliższą osobę, jednocześnie zbiór wskazówek dla dorosłych o tym, jak postępować, by ułatwić im uporanie się z życiowym dramatem. Opracowała ją ukierunkowana na pomoc osobom w żałobie Fundacja Każdy z nas, przy współpracy z Instytutem Psychologii Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego . 

Link do strony Fundacji. 





Pobierz kartę jako plik PDF




10 sposobów na ważny dzień

10 sposobów na wspomnienie kogoś w jego ważny dzień, np. w dniu urodzin albo w rocznicę śmierci

  1. Przygotuj specjalną kartkę od siebie  i zostaw ją na grobie. Wyślij Mail w zaświaty.
  2. Przyczep kartkę z wiadomością do balonu wypełnionego helem i puść go w niebo.
  3. Wypuść banki mydlane wypełnione swoimi myślami
  4. Posadź w wybranym miejscu krzew albo sadzonkę kwiatu – pamiętaj o ulubionym przez tę osobę kolorze
  5. Przygotuj ulubiony przez tego kogoś posiłek
  6. Posłuchaj ulubionej przez niego muzyki
  7. Dołóż coś do Pudełka wspomnień – tego, które trzymasz u siebie, albo tego na naszej stronie
  8. Kup nową ramkę do fotografii
  9. Zapytaj innych o nowe informacje, które dołożysz do Niezapominajek
  10. Napisz wiersz albo piosenkę. Możesz zacząć np. od tego: „Gdybyśmy mogli być razem przez 5 minut...” Możesz potem wysłać ten tekst Mailem w zaświaty.




Wspomnienia trzeba pielęgnować

Wspominanie osoby zmarłej jest bardzo ważne i niezbędne dla zachowania jej w swojej świadomości (psychologowie nazywają to "więzią" między osobą zmarłą a żyjącą). Dobrze jest znaleźć sposób, aby być blisko ważnej Ci osoby, która odeszła. To ma duże znaczenie dla prawidłowego przeżycia Twojego cierpienia, od którego nie należy uciekać, ale starać się z nim żyć "w zgodzie". Dlatego nie uciekaj od wspomnień.

Wspomnienia mogą być zachowywane na kilka sposobów:

  • mówiąc o zmarłej osobie
  • przypominając sobie wspólne przeżycia
  • patrząc na stare zdjęcia i pamiątki
  • pisząc o nich
  • rysując 
  • zapalając świecę
  • jedząc przy specjalnych okazjach (np. w dniu urodzin tej osoby) ulubione przez nią potrawy

Postaraj się uzupełnić swoją wiedzę o zmarłej osobie. Zapytaj innych o jej ulubiony kolor, o zainteresowania, hobby. Co było najśmieszniejszą rzeczą, jaką zrobiła? Co lubiła, kiedy była w Twoim wieku?

Możesz stworzyć specjalne miejsce do wspominania albo do przechowywania rzeczy związanych z osobą, która zmarła. Dobre jest też układanie drzewa genealogicznego, gdzie zmarła osoba znajduje miejsce w całej rodzinie. http://www.myheritage.pl/

  1. Na naszej stronie też możesz korzystać z narzędzi on-line, które pomagają w zachowaniu wspomnień i podtrzymywaniu więzi z kimś, kto odszedł. Kliknij tutaj i przejdź do Pudełka wspomnień 




Płacz nikomu nie przynosi wstydu

Ludzie dorośli uważają czasem, że przed dziećmi nie należy ujawniać swojego smutku. Tym bardziej, że nie należy przy nich płakać. Ta teoria nie ma żadnego uzasadnienia. Jej stosowanie daje taki efekt, że dzieci myślą, że tak naprawdę tylko one odczuwają smutek, a dorosłych dużo mniej obchodzi śmierć tak samo bliskiej im osoby. A przecież naprawdę może być zupełnie inaczej. Jest to tym bardziej dziwne, że ci sami dorośli, którzy powstrzymują się od płaczu przy dzieciach, jednocześnie martwią się, dlaczego dzieci płaczą wtedy, kiedy dorośli ich nie widzą. 

Wyrażanie uczuć jest jednym ze sposobów, aby nauczyć się z nimi żyć. Skoro teraz już to wiesz, możesz spróbować pomóc dorosłym, którzy są obok Ciebie, i zachęcić ich do tego, abyście nawzajem nie kryli przed sobą swojego smutku.




Czy mogę zobaczyć ciało?

Wśród Twoich bliskich mogą być bardzo różne opinie w tej sprawie. Z wiedzy zgromadzonej na ten temat wynika, że młodzi ludzie bardzo sobie cenią, jeśli mogą decydować o tym samodzielnie.

Zobaczenie zmarłej osoby może pomóc:

  • rozpocząć proces pożegnania
  • zaakceptować fakt i nieodwracalność śmierci
  • zrozumieć, co naprawdę się stało
  • zmniejszyć poczucie lęku

Jeśli masz możliwość zadecydowania o tym, czy widzieć osobę zmarłą, warto wiedzieć o następujących sprawach.

  • W każdej chwili możesz zmienić zdanie.
  • Upewniaj się, że to jest Twój własny, wolny wybór, a nie decyzja podjęta ze względu na oczekiwania innych.
  • Dobrze jest być dokładnie zorientowanym, co się wydarzy. Postaraj się zapytać dorosłych, jak wygląda pomieszczenie, gdzie jest zlokalizowane itp.
  • Jeśli ktoś widział zmarłą osobę przed Tobą, zapytaj o szczegóły: jak wygląda, w co jest ubrana, jakie jest otoczenie, kwiaty, zapach.
  • Kiedy wejdziesz do pomieszczenia, zachowaj się zgodnie ze swoimi potrzebami, np. możesz stanąć tuż obok drzwi, popatrzeć z daleka i wyjść.
  • Możesz wziąć ze sobą coś, co zostawisz tej osobie od siebie: kartkę z napisanym pożegnaniem, zdjęcie, maskotkę itp.




Czy istnieją inne sposoby pożegnania?

Nigdy nie jest za późno na uroczyste pożegnanie bliskiej osoby. Zastanawiając się nad wyborem terminu można wziąć pod uwagę jakąś ważną datę, np. urodziny albo imieniny. Oto kilka propozycji, które można uwzględnić, zastanawiając się nad miejscem.

  • Najbardziej oczywisty sposób to odwiedzenie grobu.
  • Można też odwiedzić jakąś okolicę związaną ze wspomnieniami (np. tam, gdzie wiesz, że ta osoba spędziła najlepszy urlop).
  • Utworzenie specjalnego kącika poświęconego temu komuś (np. wyznaczony do tego celu fragment ogrodu)
  • Miejsce, które ta osoba odwiedzała regularnie (np. park, basen)

A to są propozycje dotyczące przebiegu takiej uroczystości

  • Specjalnie dobrana ulubiona przez zmarłą osobę muzyka, fragmenty książek, wiersze
  • Poczęstunek składający się z tego, co najbardziej jej smakowało
  • W wybranym miejscu dobrze byłoby coś pozostawić – kwiaty, kartkę z wierszem, maskotkę
  • Wypuść wypełnione helem balony, z dołączonymi do nich karteczkami. Możesz napisać na nich swoje marzenia, np. „Gdybyś wrócił na pięć minut, to ….” albo „Moim życzeniem na przyszłość jest…
  • Zaproponuj, aby wspólnie z uczestnikami uroczystości wspominać na głos różne zdarzenia związane z osobą, która zmarła.




Czy mogę wziąć udział w pogrzebie?

W Twojej rodzinie mogą być różne opinie i poglądy na ten temat. Na pewno byłoby dobrze, gdyby Twoje zdanie było wzięte pod uwagę, ale bywa różnie… Jednak niezależnie od tego, z jakich przyczyn nie będzie możliwe uczestniczenie przez Ciebie w pogrzebie, istnieją inne sposoby pożegnania z kimś, kto odszedł.

Również jeśli pogrzeb odbył się jakiś czas temu bez Ciebie, nigdy nie jest za późno na własną uroczystość lub inne pożegnanie.

Warto pamiętać, że uroczystość pogrzebowa jest przepełniona silnymi emocjami. One są związane nie tylko z samym faktem pożegnania kogoś ważnego dla wszystkich obecnych tam osób. To także okazja do spotkania się ludzi, którzy często nie widzieli się przez długie lata. Ludzie ci miewają do siebie bardzo różne nastawienie. Przemyśl sobie, czy na pewno chcesz brać udział w czymś, czego możesz się spodziewać. Znasz ich, to Twoja rodzina. Nie odbierz tego jako sugestii, by powstrzymać się od udziału w pogrzebie, bo bywa, że młodzi ludzie, którzy z tego zrezygnowali, później mocno żałowali. Piszemy o tym, aby zwrócić uwagę na sprawy, które mogą być ważne. Ale przecież nie ma dwóch identycznych rodzin…

Jeśli decyzja w sprawie udziału w pogrzebie należy do Ciebie, weź pod uwagę takie sprawy.

  • Zastanów się, jaki będzie przebieg uroczystości i jak to może wpłynąć na Twoją tam obecność
  • Nie wahaj się zmienić decyzji, jeśli będziesz czuć taką potrzebę. Możesz to zrobić w każdej chwili.
  • Upewnij się, czy podjęta decyzja Ciebie osobiście zadowala. Chodzi o Twoje własne uczucia i zdanie, a nie o to, co powiedzą inni.
  • Zastanów się, czy nie byłoby dobrze mieć obok siebie kogoś, przy kim będziesz czuć się komfortowo. To może być zarówno ktoś z rodziny, jak Twój przyjaciel.
  • Zadbaj o dobre poinformowanie na temat szczegółów. Są np. różnice w pogrzebie związanym z pochówkiem (ciało złożone do grobu w trumnie) i z kremacją (po spaleniu). Nie wahaj się zadawać pytań, jeśli coś nie jest dla Ciebie jasne.
  • Czasami ludzie zastanawiają się, czy osoba, która zmarła, czuje. Nie. Ani gorąca płomieni, ani strachu przed pochowaniem w grobie.
  • Nie dziw się zachowaniu ludzi na pogrzebie. Może czasami się wydawać, że to jakaś impreza, albo może być Ci przykro usłyszeć "Tak się cieszę, że Cię widzę!" To nie znaczy, że ci ludzie cieszą się, że bliska Ci osoba zmarła - to tylko słowa, które dorośli zawsze mówią, kiedy spotykają. Z drugiej strony może Cię niepokoić widok bliskich Ci osób w ogromnej rozpaczy. To jest uzasadniona, w jakimś sensie normalna reakcja na to, co się stało.
  • Trzeba liczyć się z tym, że dorośli mogą wypowiedzieć do Ciebie słowa, których wypowiedzieć nie powinni. Chłopcy mogą usłyszeć np. „Teraz jesteś głową rodziny”, a dziewczynki „Teraz bardzo wiele zależy od Ciebie”. To nie jest prawda. Odejście z rodziny osoby dorosłej nie powoduje, że Ty nagle dorastasz. Nie masz obowiązku ani możliwości podejmowania roli człowieka dorosłego.
  • Jeśli odczuwasz taką potrzebę i masz taką możliwość, zaangażuj się bezpośrednio. Np. weź udział w planowaniu pogrzebu. Możesz napisać, przeczytać lub powiedzieć coś wprost od siebie o osobie, która zmarła. Możesz wskazać utwór muzyczny, który zabrzmi na pogrzebie. Może będziesz chciał umieścić coś od siebie w trumnie – zdjęcie albo jakiś pamiątkowy przedmiot? 
  • Pamiętaj, że uczestniczenie w pogrzebie to nie jest jedyny sposób pożegnania.




Różne przyczyny śmierci

Nie ma hierarchii śmierci. Żaden jej powód albo przyczyna nie jest lepszy lub gorszy dla tych, którzy się smucą. Wszystkie są przytłaczające.

Jeśli śmierć jest spowodowana nowotworem lub inną ciężką chorobą, to i rodziny mają czas na przygotowanie się do straty. Mogą przyzwyczajać się do myślenia o przyszłości bez tej osoby. Taka śmierć daje możliwość załatwienia wcześniej różnych spraw (np. spisania testamentu), pożegnania się. W takich sytuacjach łatwiej jest też liczyć na pomoc ze strony np. hospicjum. Może ona też działać po śmierci chorego, poprzez kontakt z psychologiem. Mimo to długi okres towarzyszenia nieuleczalnie chorej osobie może mieć negatywny wpływ na powrót do normalnego życia. To jest wielki stres, z którym poradzenie sobie może przychodzić bardzo ciężko.

Jeśli śmierć jest nagła (np. poprzez zawał serca lub wskutek wypadku drogowego) nie ma szans na pożegnanie, ani na załatwienie niczego zanim ona nastąpi. W pamięci zachowują się ostatnie rozmowy i dlatego często bywa, że słowa lub czyny, które były nieistotne, nabierają w takiej sytuacji wielkiego znaczenia. W przypadku nagłej śmierci nie można liczyć na profesjonalną pomoc dla pogrążonych w żałobie rodzin. Są jednak sytuacje, kiedy nagła śmierć ma w jakimś sensie wymiar pozytywny – dotyczy to osób w wieku mocno podeszłym, dla których może być ona lepszą alternatywą od postępującego niedołęstwa, paraliżu itp.

Szczególnie trudną sytuację dla pozostawionych stwarza samobójstwo.  Bolesne, stawiane samemu sobie pytania, nacisk ze strony otoczenia – to tylko niektóre przyczyny, które powodują że w takich przypadkach dużo trudniej jest poradzić sobie z napotkanym dramatem.




Śmierć babci, dziadka, krewnego lub przyjaciela

Reakcja na śmierć kogoś bliskiego będzie różna w zależności od:

  • Twojego wieku
  • wieku osoby zmarłej
  • charakteru relacji (na przykład dziadek, który odbierał Cię codziennie ze szkoły)
  • rodzaju i przyczyny śmierci (np. czy była nagła lub oczekiwana, w wyniku samobójstwa lub aktu przemocy)
  • sytuacji rodzinnej (np. możliwości Twoich rodziców, aby Ci pomóc) 
  • wszelkich poprzednich doświadczeń związanych ze śmiercią lub innym dramatem w obrębie rodziny, czy w innym kręgu  (np. kolejna śmierć w gronie kolegów szkolnych)
  • Twojej własnej odporności, wsparcia i opieki, jaką otrzymasz
  • cech Twojego charakteru

Śmierć babci, dziadka, krewnego lub przyjaciela może spowodować wystąpienie takich reakcji (jednej spośród nich, kilku lub nawet wszystkich):

  • smutek, który może, ale nie musi być wyrażany w sposób konwencjonalny, np. poprzez płacz
  • wewnętrzne poczucie pustki, które jest trudne do opisania, podobnie jak trudno jest opisać uczucie głodu, nudy lub strachu
  • samotność i poczucie bycia porzuconym (np. przez kolegę, który zawsze grał z Tobą w piłkę)
  • niepokój o bezpieczeństwo i dobre samopoczucie, o prawidłowe relacje z rodziną
  • poczucie obowiązku, które może wyrażać się w chęci do pomocy w domu, do ciężkiej pracy
  • brak sensu angażowania się w cokolwiek, w tym w wykonywanie obowiązków szkolnych
  • złość, a nawet wściekłość na to, co się stało
  • poczuwanie się do winy za słowa wypowiedziane lub niewypowiedziane, za czyny wykonane lub niewykonane
  • ulga - jeśli stosunki ze zmarłą osobą były przyczyną zmartwień
  • i wiele innych.




Śmierć brata lub siostry

Reakcja na śmierci brata lub siostry będzie uzależniona od:

  • Twojego wieku
  • wieku brata lub siostry
  • Twojego umiejscowienia wśród rodzeństwa (młodszy - starszy)
  • jak długo byliście z sobą (np. śmierć noworodka będzie inaczej odbierana niż nastolatka)
  • rodzaju i przyczyny śmierci (np. czy była nagła lub oczekiwana, w wyniku samobójstwa lub aktu przemocy)
  • sytuacji rodzinnej (np. możliwości Twoich rodziców, aby Ci pomóc)
  • wszelkich poprzednich doświadczeń związanych ze śmiercią lub innym dramatem w obrębie rodziny
  • Twojej własnej odporności, wsparcia i opieki, jaką otrzymasz
  • cech Twojego charakteru

Śmierć brata lub siostry może spowodować wystąpienie takich reakcji (jednej spośród nich, kilku lub nawet wszystkich):

  • smutek, który może, ale nie musi być wyrażany w sposób konwencjonalny, np. poprzez płacz
  • wewnętrzne poczucie pustki, które jest trudne do opisania, podobnie jak trudno jest opisać uczucie głodu, nudy lub strachu
  • samotność i poczucie bycia porzuconym
  • niepokój o bezpieczeństwo i dobre samopoczucie, o prawidłowe relacje z rodziną, pozostałym rodzeństwem
  • poczucie obowiązku, które może wyrażać się w chęci do pomocy w domu, do ciężkiej pracy
  • poczucie identyfikacji ze zmarłą siostrą lub bratem, zobowiązanie się do życia "w imieniu" tej osoby, robienia tego, co nie może być przez nią zrobione
  • brak sensu angażowania się w cokolwiek, w tym w wykonywanie obowiązków szkolnych
  • złość, a nawet wściekłość na to, co się stało
  • poczuwanie się do winy za słowa wypowiedziane lub niewypowiedziane, za czyny wykonane lub niewykonane
  • ulga - jeśli stosunki ze zmarłą osobą były przyczyną zmartwień, np. rodzinnych konfliktów
  • problemy z zaakceptowaniem rodziców w ich podejściu do tego, co się stało
  • i wiele innych.




Śmierć rodzica

Naukowcy nie mają wątpliwości, że śmierć matki lub ojca jest jedną z najtrudniejszych spraw, z jaką młody człowiek może mieć czynienia.

Twoja reakcja na śmierć rodzica będzie uzależniona od:

  • wieku
  • charakteru przyczyny i śmierci (np., czy jest nagła, czy spodziewana, w wyniku samobójstwa albo aktu przemocy)
  • okoliczności rodzinnych (np., czy Twoi rodzice mieszkają razem, jak poważne zmiany spowoduje to w Twoim codziennym życiu)
  • Twoich dotychczasowych doświadczeń związanych ze śmiercią lub równie poważnymi zdarzeniami w rodzinie
  • Twojej własnej odporności psychicznej oraz wsparcia i opieki, jaką otrzymasz
  • cech Twojej osobowości

Śmierć rodzica może spowodować wystąpienie takich reakcji (jednej spośród nich, kilku lub nawet wszystkich):

  • smutek, który może, ale nie musi być wyrażany w sposób konwencjonalny, np. poprzez płacz
  • wewnętrzne poczucie pustki, które jest trudne do opisania, podobnie jak trudno jest opisać uczucie głodu, nudy lub strachu
  • samotność i poczucie bycia porzuconym
  • niepokój o własne bezpieczeństwo i przyszłość rodziny, zwłaszcza, kiedy zostajecie tylko z mamą
  • poczucie obowiązku sprostania wymaganiom, "bycia głową rodziny"
  • uczucie braku sensu angażowania się w cokolwiek, w tym w wykonywanie obowiązków szkolnych
  • złość, a nawet wściekłość na to, co się stało
  • poczuwanie się do winy za słowa wypowiedziane lub niewypowiedziane, za czyny wykonane lub niewykonane
  • ulga - jeśli sytuacja rodzinna była trudna z powodu zmarłej osoby
  • objawy fizyczne (na przykład dolegliwości podobne do tych, jakie towarzyszyły chorobie zmarłego rodzica)
  • i wiele innych.




Czy z upływem czasu będzie lepiej?

Na smutek jest wiele poglądów, racji, napisano o nim wiele książek i mnóstwo artykułów.

Często możesz usłyszeć, że "czas leczy" albo że "pierwszy rok jest najgorszy". Są tacy, u których się to sprawdziło, ale są też tacy, u których w drugim roku było trudniej niż w pierwszym. Albo np. w czwartym...

Powracanie smutku może przydarzyć się szczególnie wtedy, kiedy człowiek zamyka się w sobie, kiedy nie ma porozumienia z przyjaciółmi i rodziną, kiedy próbuje się wyjść z założenia, że jest się "ponad to". Wtedy samotność i tęsknota mogą uderzyć najmocniej.

Często dzieje się tak, że osieroceni młodzi ludzie po jakimś stosunkowo krótkim czasie przestają mówić o osobie, która zmarła, że nauczyciele już nie pytają ich, jak sobie  radzą, a z czasem nawet ich własne rodziny przestają wspominać - wychodzą z założenia, że "lepiej będzie" jeśli zmarłą osobę w ten sposób będzie się wymazywać z pamięci. Prawda jest jednak dokładnie odwrotna, bo najczęściej ludzie, którzy stracili kogoś bliskiego, chcą jak najwięcej o tym kimś mówić, a to mówienie i wspominanie jest dla nich bardzo ważne, pomocne, i nie powinno się im tego utrudniać.

Masz prawo, aby zachować swoje wspomnienia i utrzymywać łączność z osobą, która zmarła, tak długo, jak tylko będziesz tego chcieć.




Czy smutek zależy od tego, w jakim jest się wieku?

Reakcja na śmierć kogoś bliskiego może być uzależniona od naszego wieku. Małe dzieci (poniżej 6 lat) potrafią wypowiedzieć słowo "śmierć", mogą też powiedzieć innym ludziom np. że "tatuś nie żyje", ale one nie rozumieją, co to naprawdę oznacza. Dla takich dzieci powiedzieć "tato nie żyje" to bez mała to samo, co powiedzieć "tato wyjechał za granicę".

Również potrzebny jest czas, aby dziecko zrozumiało, że bycie martwym ma charakter nieodwracalny. Dlatego nie powinno dziwić, jeśli dziecko, które dowiedziało się, że dziadek umarł, za chwilę zapyta: "A kiedy zabierze mnie znów na piłkę?". Dokłada się do tego fałszywa wiedza wyniesiona z kreskówek i gier komputerowych, która mówi, że można mieć bardzo dużo "żyć". Dlatego małe dzieci mogą mieć wrażenie, że umarłym przynależą cechy nadprzyrodzone, które pozwolą im powrócić do świata żywych.

Starsze dzieci mogą już rozumieć  trwałość śmierci, ale nie potrafią pojąć tego, że czeka ona wszystkich, również je same.

Ostatnie elementy tej układanki zrozumienia pojawiają się, kiedy młody człowiek zdaje sobie sprawę, że nie tylko starzy ludzie umierają. Dotyka to także młodych, wskutek choroby lub wypadku.  I że człowiek jest zdolny do zakończenia własnego życia na swoje życzenie.

Niektórzy młodzi ludzie - a może jesteś jednym z nich - musieli te prawdy poznać zbyt szybko.  Jeśli musisz pożegnać się na zawsze ze swoją mamą, tatą, bratem lub siostrą, wiesz, że śmierć przychodzi nie tylko do ludzi starych.

Prawdziwym powikłaniem tego procesu zrozumienia jest sytuacja, kiedy człowiek w wieku powiedzmy 5 lat musi przejść jednocześnie przez wszystkie etapy poznawania prawd o śmierci. Takie dziecko dostaje wszystkie elementy tej skomplikowanej układanki jednego dnia i w jednym pudełku.




To właśnie przydarzyło się Tobie…

Wiemy, że nie znalazłeś się na tej stronie internetowej, bo sobie tego życzyłeś. Wiemy, że nie chciałeś i nadal nie chcesz należeć do grupy "młodych ludzi pogrążonych w żałobie". Nie chcesz być osierocony. Nie jesteś w tym odosobniony, bo nikt tego nie chce. Jednak każdy z nas kiedyś napotyka taki moment w swoim życiu. Tobie przyszło zmierzyć się z tym właśnie teraz.

Niektórzy ludzie mają wątpliwości, czy po śmierci kogoś bliskiego zachowują się właściwie. Wydaje im się, że mają wtedy jakieś obowiązki, powinności, nakazy albo zakazy.  Że istnieje jakiś umowny kodeks, określający, co w takiej sytuacji „należy” myśleć, czuć, pokazywać swoim zachowaniem. Na przykład: "nie powinno się płakać przed ludźmi" ... "trzeba być dzielnym". Ogólnie chodzi o to, że świat w osobach innych ludzi może oczekiwać, abyś zachowywał się inaczej niż dyktują Ci Twoje własne emocje, odruchy, potrzeby. Otóż bardzo ważne jest uświadomienie sobie przez Ciebie, że nie ma nic "złego" w tym, że zachowujesz się naturalnie, po swojemu, nawet jeśli jest to odmienne od zachowania innych ludzi wokół Ciebie lub odmienne od tego, co może wydawać się „właściwe”.  Dlaczego? Bo śmierć bliskiej Ci osoby jest sprawą wyłącznie między tą osobą, a Tobą. Każdy reaguje w takich sytuacjach na swój sposób, który wyznacza związek tego kogoś z tą osobą. I nie ma, nie może być żadnych przepisów, które mówią, że po śmierci ojca właściwe jest zachowanie takie, a po śmierci babci takie. Ludzka psychika jest sfera bardzo skomplikowaną i złożoną, a zewnętrzne objawy uczuć nie zawsze oddają prawdę o ich rzeczywistym stanie.

Jednym z najbardziej powszechnych mitów tworzonych przez ludzi, którzy jeszcze nie doświadczyli śmierci krewnego lub przyjaciela, jest to, że w takiej sytuacji człowiek powinien nieustannie czuć się smutny i płaczliwy. To nie jest prawda. Jesteś smutny wtedy, kiedy jesteś, co nie znaczy, że przez cały czas. Bardzo ważne jest pamiętanie o tym, że Twoje uczucia to Twoja sprawa i z Twojego zachowania nikt nie ma prawa wyciągać wniosków dotyczących tego, co czujesz. 

Masz prawo do zabawy, śmiechu, do spędzania czasu z przyjaciółmi. Masz prawo robić to, co w danym momencie dyktują Ci Twoje uczucia, to na co masz ochotę. Może zdarzyć się, że Twoje nastroje będą przechodzić ze skrajności w skrajność – od słonecznej jasności do głębokiego cienia. Takie wahania mogą być zarówno kilka razy dziennie jak kilka razy w ciągu godziny.

Inni ludzie mogą w dobrej wierze zapewniać Cię, że szybko poczujesz się lepiej, że „czas leczy”. Tak może być, ale wcale nie musi. Równie dobrze może się zdarzyć, że z upływem czasu Twoje samopoczucie będzie się pogarszać. Nie ma uniwersalnych prawd, sprawdzonych recept. Można przyglądać się doświadczeniom innych, którzy znaleźli się kiedyś w sytuacji podobnej do Twojej, i czerpać z nich jakieś wnioski dla siebie. Będziemy się starali, aby taka wiedza gromadziła się na naszej stronie.

To właśnie przydarzyło się Tobie. I nikt nie wie, jak przez to przejdziesz, kiedy pojawią się jaśniejsze dni. Choć kiedyś się pojawią…



Masz jakieś pytania? Poszukujesz dodatkowych informacji? Skorzystaj z naszej bazy wiedzy. Tu znajdziesz odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania związane z chorobą, śmiercią i żałobą. Mamy nadzieję że znajdziesz to, czego szukasz.